Từ ngày 1-1-2026, bức tranh pháp lý liên quan trực tiếp đến tiền lương, việc làm, bảo hiểm và chi phí sinh hoạt của người lao động bước sang một giai đoạn mới với việc hàng loạt luật và nghị định đồng loạt có hiệu lực. Trọng tâm trước hết nằm ở chính sách tiền lương tối thiểu và các khoản đóng – hưởng an sinh xã hội. Nghị định mới về lương tối thiểu vùng áp dụng cho người lao động làm việc theo hợp đồng có hiệu lực từ 1-1-2026, điều chỉnh mặt bằng lương theo hướng tăng lên, kéo theo tiền lương thực nhận, mức đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp đều thay đổi. Cùng với đó, Luật Việc làm (sửa đổi) có hiệu lực từ đầu năm 2026 quy định mức hưởng trợ cấp thất nghiệp hằng tháng bằng 60% mức bình quân tiền lương tháng đóng bảo hiểm thất nghiệp của 6 tháng liền kề trước khi thất nghiệp, giúp người lao động có một “tấm đệm” tài chính rõ ràng hơn khi mất việc, nhưng đồng thời cũng đòi hỏi kỷ luật tham gia bảo hiểm đều đặn để không bị gián đoạn quyền lợi.
Bên cạnh việc xác lập mặt bằng lương mới, nghĩa vụ và mức đóng bảo hiểm thất nghiệp cũng được “thiết kế lại” theo hướng vừa tăng tính chia sẻ, vừa có cơ chế khuyến khích sử dụng lao động yếu thế. Theo quy định mới, người lao động tiếp tục đóng 1% tiền lương tháng vào quỹ bảo hiểm thất nghiệp, trong khi người sử dụng lao động đóng 1% quỹ tiền lương tháng của những lao động đang tham gia. Đáng chú ý, doanh nghiệp tuyển dụng và sử dụng người lao động là người khuyết tật được giảm mức đóng bảo hiểm thất nghiệp từ 1% xuống 0% phần đóng thuộc trách nhiệm người sử dụng lao động trong tối đa 12 tháng đầu kể từ khi tuyển mới. Điều này không chỉ mở ra cơ hội việc làm rộng hơn cho người yếu thế, mà còn cho thấy quỹ bảo hiểm thất nghiệp đang được sử dụng như một công cụ chính sách vừa bảo vệ người lao động, vừa định hướng lại thị trường lao động theo hướng bao trùm và nhân văn hơn.
Ở chiều cạnh khác, với nhóm người lao động đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, Chính phủ ban hành nghị định mới có hiệu lực từ 1-1-2026, sửa đổi, bổ sung một số quy định nhằm siết chặt quản lý doanh nghiệp dịch vụ, làm rõ trách nhiệm trong việc bảo vệ quyền và lợi ích của người lao động, đồng thời cơ cấu lại một số loại chi phí liên quan đến xuất khẩu lao động. Những thay đổi này có thể làm thay đổi “bài toán” chi phí – lợi ích của hàng vạn lao động có ý định sang nước ngoài làm việc: chi phí ban đầu có thể được kiểm soát minh bạch hơn, cơ chế bồi thường, hỗ trợ khi gặp rủi ro ở nước sở tại được cụ thể hóa, song kèm theo đó là yêu cầu cao hơn về tiêu chuẩn tuyển chọn và tuân thủ hợp đồng. Đối với những hộ gia đình coi nguồn thu từ lao động ở nước ngoài là trụ cột tài chính, việc nắm rõ các quy định mới từ đầu năm 2026 sẽ quyết định trực tiếp đến khả năng tiếp cận cơ hội việc làm cũng như mức thu thực nhận sau khi trừ các loại phí.
Không chỉ dừng lại ở tiền lương và xuất khẩu lao động, nhiều chính sách mới về thuế, đất đai và dịch vụ tài chính từ 1-1-2026 cũng tác động gián tiếp nhưng rất thật đến túi tiền của người làm công ăn lương. Chính sách miễn thuế sử dụng đất nông nghiệp cho toàn bộ diện tích đất của hộ gia đình, cá nhân sản xuất nông nghiệp – kể cả trường hợp góp đất vào hợp tác xã – tiếp tục tạo “khoảng thở” cho những gia đình lao động vừa có thu nhập tiền lương vừa canh tác thêm để cải thiện đời sống. Song song, Nghị định mới về cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính có hiệu lực từ 1-1-2026 siết chặt hơn việc thi hành các khoản phạt, phí, chi phí cưỡng chế… khiến bất kỳ vi phạm nào trong kinh doanh nhỏ lẻ, buôn bán online, lao động tự do vi phạm quy định cũng có thể chuyển hóa thành khoản chi không nhỏ, ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập ròng của những người vốn đã hạn hẹp về tài chính.
Một điểm nhấn đáng chú ý khác là bối cảnh chuyển đổi số và tài chính số được tiếp sức bằng Nghị định mới về hoạt động cung ứng dịch vụ Tiền di động, có hiệu lực từ năm 2026. Khi dịch vụ tiền di động được hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, người lao động – đặc biệt là nhóm thu nhập thấp, lao động phi chính thức, người ở vùng nông thôn, khu công nghiệp – có thêm kênh thanh toán, chuyển tiền, tích trữ nhỏ lẻ thuận tiện và chi phí thấp. Tiền lương, trợ cấp thất nghiệp, trợ cấp xã hội, kiều hối gia đình gửi về… có thể dần được “số hóa” qua ví điện thoại, giúp giảm chi phí giao dịch, tăng khả năng quản lý tài chính cá nhân, nhưng cũng đặt ra yêu cầu mới về hiểu biết tài chính, cảnh giác với rủi ro lừa đảo công nghệ. Cùng lúc, loạt luật mới trong lĩnh vực giáo dục, giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đại học có hiệu lực từ 1-1-2026 định hình lại hệ thống đào tạo nhân lực, ảnh hưởng lâu dài đến cơ hội việc làm, mức lương khởi điểm và khả năng thăng tiến nghề nghiệp của thế hệ lao động trẻ. Từ tiền lương, trợ cấp, chi phí sinh hoạt, cơ hội việc làm đến an sinh lâu dài, những thay đổi pháp lý từ ngày 1-1-2026 đang buộc mỗi người lao động phải chủ động đọc luật, hiểu luật và điều chỉnh lại kế hoạch tài chính của chính mình, nếu không muốn “mất tiền” chỉ vì thiếu thông tin.
